Chú thích ảnh: Trần Chánh Chiếu, chí sĩ Đông du Nam Kỳ tiêu biểu.
THAM LUẬN TẠI HỘI THẢO QUỐC TẾ “NHẬT BẢN VÀ TIỂU VÙNG MEKONG – MỐI QUAN HỆ LỊCH SỬ” (JAPAN AND MEKONG SUBREGION – HISTORICAL RELATIONS) DO TRƯỜNG ĐH KHXH & NV – ĐHQG TP.HCM TỔ CHỨC NGÀY 29-30/ 10/2010
Nói đến “Đông du” người ta nghĩ ngay đến Phan Bội Châu và các đồng chí của ông ở vùng Thanh Nghệ và Bắc Bộ. Thế nhưng thực ra phong trào Đông du lại thu hút thanh niên và các chí sĩ Nam Kỳ đông đảo hơn nhiều so với Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Các chí sĩ Nam Kỳ tham gia Đông du rất hăng hái, nhiều người bị tù đày, có người hy sinh trong tù ngục hay ở những đất nước xa xôi. Những trí thức như Trần Chánh Chiếu, Nguyễn Thần Hiến, Trương Duy Toản, Nguyễn Háo Vĩnh…rất nổi tiếng trong làng văn, làng báo Nam Kỳ, nhưng đồng thời cũng là những chí sĩ Đông du hàng đầu. Trong bài viết này chúng tôi thử tìm hiểu những chí sĩ Đông du Nam Kỳ nào đã từng đến Nhật Bản và những hoạt động của họ trước, trong và sau khi đến Nhật Bản, nhằm làm rõ hơn một vấn đề lịch sử còn ít được giới nghiên cứu quan tâm.
Khi bàn về cách thức tiếp nhận nền văn minh bên ngoài của người Nhật, GS. Vĩnh Sính viết rằng: “Có thể nói rằng không có dân tộc nào nhạy bén về văn hóa nước ngoài cho bằng người Nhật. Họ không ngừng theo dõi những diễn tiến trên thế giới bên ngoài, đánh giá và cân nhắc ảnh hưởng của những trào lưu và xu hướng chính đối với Nhật Bản. Một điều đáng chú ý khác là khi họ biết trào lưu nào đang thắng thế thì họ có khuynh hướng chấp nhận, học hỏi, nghiên cứu để bắt kịp trào lưu đó, không để mất thời cơ”.
Khi học sinh có hành vi bạo lực với giáo viên, điều cần nhìn lại không chỉ là cách ứng xử của một người trẻ. Người lớn phải tự hỏi: Chúng ta đã dạy con tôn trọng giới hạn, hay vô tình khiến con tin rằng mọi sai phạm đều có người đứng ra bênh vực?
TS Nguyễn Thị Quốc Minh (trái) trong một buổi giao lưu, báo cáo chuyên đề về kỹ năng sống với học sinh.
Là người làm giáo dục, tôi đau lòng trước những câu chuyện học sinh xúc phạm, hành hung giáo viên. Lớp học phải là nơi mỗi người được an toàn, được tôn trọng. Một hành vi bạo lực xảy ra ở đó không chỉ gây tổn thương cho người bị tấn công mà còn tác động đến những học sinh chứng kiến, làm rạn vỡ niềm tin vào môi trường giáo dục.
Không thể từ một vụ việc mà quy kết cả thế hệ. Cũng không thể vội vàng khẳng định nguyên nhân khi chưa có thông tin đầy đủ. Tuy nhiên, có một cách ứng xử của người lớn cần được nhìn nhận nghiêm túc: bênh vực con bất chấp đúng sai.
Con bị nhắc nhở, cha mẹ lập tức phản ứng với giáo viên. Con vi phạm, cha mẹ tìm lý do để đổ lỗi. Con bị kỷ luật, điều được quan tâm trước tiên là con có bị mất mặt hay không, thay vì con đã làm gì và phải sửa chữa thế nào. Thậm chí, có người xem việc con “dám bật lại” là biểu hiện của bản lĩnh.
Tình thương khi ấy có thể trở thành sự dung túng. Nếu sau mỗi lần vượt giới hạn, trẻ đều được người lớn tìm cách gỡ bỏ trách nhiệm, trẻ dễ hình thành suy nghĩ rằng mình có quyền làm như vậy. Một lời xúc phạm được bỏ qua, một hành vi đe dọa được xem nhẹ có thể khiến giới hạn tiếp tục bị đẩy xa.
Cha mẹ cần lắng nghe, bảo vệ con khi con bị đối xử bất công. Nhưng bảo vệ con phải bắt đầu bằng việc tìm hiểu sự thật, giúp con phân biệt đúng sai. Đổ lỗi không phải bản lĩnh, vô lễ không phải cá tính; chống đối không đồng nghĩa với tự tin và bạo lực tuyệt đối không phải sức mạnh.
Trẻ có quyền trình bày ý kiến, phản biện và tìm kiếm sự hỗ trợ. Người lớn có trách nhiệm hướng dẫn trẻ thực hiện những quyền ấy bằng cách phù hợp: nói rõ điều mình không đồng tình, đề nghị đối thoại, phản ánh đến người có trách nhiệm. Không một bức xúc nào có thể trở thành lý do biện minh cho việc làm nhục hay tấn công người khác.
Trong trường học, giáo viên không được xúc phạm, dùng bạo lực với học sinh. Nguyên tắc này phải được thực hiện nghiêm túc. Đồng thời, giáo viên cũng cần được bảo vệ trước sự xúc phạm, đe dọa và hành hung. Sự tôn trọng phải hiện diện trong mọi mối quan hệ, không thể chỉ là yêu cầu dành cho một phía.
Giáo viên sai phải chịu trách nhiệm. Học sinh sai cần được giáo dục, xử lý phù hợp với độ tuổi, tính chất và mức độ hành vi. Phụ huynh có hành vi sai cũng phải chịu trách nhiệm. Bảo vệ quyền trẻ em bao gồm việc giúp trẻ hiểu giới hạn, nhận ra hậu quả và có cơ hội sửa chữa lỗi lầm.
Bảo vệ nhà giáo vì thế không có nghĩa là bao che cho nhà giáo. Đó là bảo vệ danh dự, quyền được an toàn của người lao động và điều kiện để hoạt động giáo dục diễn ra bình thường. Một giáo viên thường trực lo sợ trước phản ứng của học sinh, phụ huynh hay sự phán xét trên mạng sẽ khó yên tâm thực hiện trách nhiệm của mình.
Nhà trường cần có quy trình tiếp nhận phản ánh, xác minh và xử lý minh bạch; hỗ trợ kịp thời người bị tổn thương. Với học sinh có hành vi bạo lực, cần làm rõ nguyên nhân, phối hợp cùng gia đình, hỗ trợ tâm lý và yêu cầu sửa chữa bằng hành động cụ thể. Kỷ luật cần giúp người học nhận trách nhiệm, thay đổi cách ứng xử.
Giáo dục sự tôn trọng bắt đầu từ cách người lớn đối thoại, giải quyết bất đồng và thừa nhận lỗi của mình. Trẻ khó học được điều đó nếu thường xuyên chứng kiến người lớn dùng lời lẽ miệt thị hoặc sức ép để giành phần thắng.
Một nền giáo dục nhân văn cần sự thấu cảm và những giới hạn rõ ràng. Thương con là đồng hành, nhưng cũng phải đủ tỉnh táo để nói: con đã sai và cần sửa. Không dung túng hôm nay chính là bảo vệ tương lai của con.
TS Nguyễn Thị Quốc Minh
(Giảng viên Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG TPHCM)
Về phương diện chính trị văn hóa có thể khẳng định ngay thành phố Sài Gòn là trung tâm của miền Nam, giống như Huế ở miền Trung hay Hà Nội ở miền Bắc. Cái gọi là triết học phần lớn phát xuất từ các trí thức Nam bộ có may mắn được đi học trường Tây và hấp thu văn hóa Pháp, chẳng hạn Nguyễn An Ninh, Tạ Thu Thâu, Hồ Hữu Tường, Trần Văn Giàu, Phan Văn Hùm, Bùi Quang Chiêu, Nguyễn Phan Long. Mặc dù tất cả những người này không ai được đào tạo chính qui trong ngành triết, nhưng do tình hình lịch sử khách quan đã tập trung sự chú ý của họ (tôi muốn nói Nguyễn An Ninh, Tạ Thu Thâu, Hồ Hữu Tường, và Trần Văn Giàu) vào triết học, chủ yếu là triết học Marx. Do đó ngay từ đầu triết học đã gắn liền với giai cấp trí thức cao cấp nhất trong xã hội thời đó: những người do học vấn hay khả năng tài chính có thể du học bên Pháp, sử dụng tiếng Pháp, và có bằng cấp cao về luật, văn chương, hay toán học. Chính vì vậy việc thảo luận triết học giữa các trí thức nói trên ngay từ đầu đã mang tính chất “tinh hoa”, “quý tộc”, mà người thường (không thông thạo Pháp văn) hoàn toàn bị loại ra khỏi vòng chiến. Có thể nói mà không sợ quá lời rằng giỏi tiếng Pháp trong những thập niên 40 là được coi gần như một loại “thiên tài” hoặc ít ra cũng thuộc về môn thứ câu lạc bộ thu hẹp chỉ gồm các phần tử tinh hoa, ưu tú nhất của dân tộc. Di sản của quan niệm này đã di cư vào các chương trình trung học và đại học Văn Khoa được thành lập tại miền Nam sau năm 1954. Hai đặc trưng của di sản này là: học nổi triết học tức là “thiên tài” và “thiên tài” thì phải nói tiếng Pháp “như gió.” Hoàn cảnh khách quan là những người đầu tiên xây dựng chương trình cho đại học Văn Khoa chủ yếu bao gồm hai lực lượng trí thức chính: giới cựu học (giỏi Hán văn) và lớp tân học (giỏi Pháp văn), nhưng dĩ nhiên lớp tân học đóng vai trò quan trọng hơn trong công tác điều hành, quản lý, và soạn thảo chương trình. Bộ phận triết học hoàn toàn được mô phỏng theo chương trình giảng dạy của Pháp, ngay ở cấp trung học cũng thế: căn bản triết học bao gồm tâm lý học, đạo đức học, luận lý học, và siêu hình học. Các danh từ triết học trong sách giáo khoa trong giai đoạn đầu chỉ là những cố gắng phiên dịch từ các thuật ngữ Pháp văn tương đương cho nên càng củng cố tính chất “quý tộc” sẵn có trong bộ môn triết vì đó là những thuật ngữ Hán Việt nghe hết sức “cao sang”, “huyền bí,” chẳng hạn như: tiên thiên, hậu nghiệm, siêu hình, tam đoạn luận, diễn dịch, quy nạp, v.v… Tôi còn nhớ khi học lớp Đệ Nhất (tức lớp 12 bây giờ) rất nể phục các học sinh học luôn siêu hình học (métaphysique) trong chương trình ban C (Văn chương, sinh ngữ), vì nếu theo ban A (Lý, hóa vạn vật) hay B (Toán, lý, hóa) thì môn triết chỉ bao gồm ba môn tâm lý, đạo đức, và luận lý mà thôi. Tôi cũng chẳng biết siêu hình học là cái gì, nhưng nội nghe ba chữ “siêu hình học” là đã thấy hết sức tâm phục khẩu phục rồi, cho rằng phải tài ba xuất chúng lắm mới học nổi một môn học cao siêu như vậy. Những sinh viên học triết ở bậc đại học thì càng được tôi sùng bái kính cẩn hơn nữa, nói gì đến các bậc giáo sư có bằng cấp triết học từ tận Pháp quốc trở về. Đối với đầu óc của tôi bấy giờ (những thập niên 60 và 70) các bậc giáo sư đó không phải đơn thuần chỉ là “thiên tài” mà chính họ là hiện thân của “chân lý tuyệt đối”. Tôi muốn nói đến các giáo sư Trần Thái Đỉnh, Nguyễn Văn Trung, Lê Thành Trị, Lê Tôn Nghiêm, những “ngôi sao” của đại học Văn Khoa thời bấy giờ.
Chính do sự sùng bái đó mà tôi vô cùng chấn động khi đọc tác phẩm Hố Thẳm Tư Tưởng (hình như xuất bản năm 1966) của Phạm Công Thiện, trong đó tác giả mạt sát giáo sư triết học Nguyễn Văn Trung không tiếc lời và phê phán luận án tiến sĩ của vị giáo sư này một cách hết sức gay gắt, tàn nhẫn, có thể gom lại trong hai mệnh đề chính: “Hoàn toàn dốt nát về tư tưởng triết học phương Tây” và “hoàn toàn dốt nát về tư tưởng Phật giáo”. Dĩ nhiên những nhận xét này của họ Phạm giờ đây đọc lại tôi cũng chỉ thấy toàn là những khẳng định suông, chẳng có chứng minh gì cụ thể là giáo sư Nguyễn Văn Trung “dốt” ở những điểm nào. Nhưng dù sao Phạm Công Thiện đã làm sống lại truyền thống bút chiến trong văn học miền Nam trước đây, nhưng chỉ tiếc giáo sư Nguyễn Văn Trung im lặng không trả lời gì cả khiến tôi vô cùng thất vọng, kết luận: “Vậy là Phạm Công Thiện nói đúng rồi”! Bản thân giáo sư Nguyễn Văn Trung cũng góp phần củng cố nhận định này, vì ông hầu như chẳng viết gì về triết học mà chủ yếu viết về văn học, thơ ca (thậm chí viết cả bài ca ngợi ca sĩ Thanh Thúy), tục ngữ, câu đố, và gần đây nhất là viết về tôn giáo Cao Đài. Sở dĩ Phạm Công Thiện có thể gây được một chấn động lớn như vậy vì giáo sư Nguyễn Văn Trung đang ở trên một ngôi vị quá cao, quá “quý tộc,” do bốn chữ “tiến sĩ triết học” thường đi kèm theo tên ông đã tạo ra một hào quang thiêng liêng đến mức việc tấn công vào chính bản thân ông đã trở thành sự tấn công vào chính tầng lớp tinh hoa triết học. Kể từ đây các giáo sư tiến sĩ triết học khác phải được nhìn bằng con mắt hoài nghi.
Nhưng huyền thoại Nguyễn Văn Trung sụp đổ để nhường vị trí lại cho hai huyền thoại khác đang lên ngôi: Bùi Giáng và Phạm Công Thiện. Khi một giáo sư triết tại đại học không thể trả lời được một sự công kích trực tiếp như vậy từ một người đứng ngoài hệ thống hàn lâm thì hậu quả tất nhiên sẽ là uy tín học thuật phải chuyển từ hệ thống hàn lâm đó sang cho những thiên tài khác đang đứng bên lề đại học. Bùi Giáng là một nhà thơ thiên về triết học, nổi tiếng về các hành vi lập dị theo kiểu “đứng đái giữa đường”, thể hiện một thái độ phản kháng, thách đố đối với tất cả những gì công ước, hình thức, chuẩn mực, ngay ngắn trong đời sống xã hội. Mặc dù thực ra chỉ do bộ óc “mát điện” và bị “cà tửng” của nhà thơ tạo ra mà thôi. Bùi Giáng đã trở thành biểu tượng cho một đấng minh triết theo đúng truyền thống Đông phương: sống vượt ngoài qui ước xã hội, có tâm hồn thi sĩ, và học vấn quảng bác (như Trúc Lâm thất hiền đời Tây Tấn bên Trung Hoa hay Cao Bá Quát trong truyền thống Việt Nam). Phạm Công Thiện thì hoàn toàn tỉnh táo. Sau những bài viết hết sức gay gắt, ông cũng trở thành một trí thức hàn lâm, giảng dạy và làm khoa trưởng tại đại học Vạn Hạnh, thế là kết hợp được cả hai yếu tố thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn nhau trong truyền thống Việt Nam: não trạng sùng bái các trí thức cao cấp, chủ yếu là giáo sư đại học (nhờ giỏi ngoại ngữ) và việc thần tượng các “thiên tài” phản kháng đứng ngoài hệ thống hàn lâm. Cần lưu ý ngay là mặc dù không sản xuất ra một khối lượng thơ phong phú như Bùi Giáng, Phạm Công Thiện luôn luôn tư xưng là “thi sĩ” và cũng sáng tác khá nhiều thơ (thí dụ tập Ngày sinh của rắn), nghĩa là ông vẫn thuộc về truyền thống văn hóa phương Đông, xem việc làm thơ là nhãn hiệu chủ yếu của minh triết vĩnh cửu, chứ không phải các lý luận trừu tượng, chi ly, chẻ sợi tóc ra làm tư, của triết học Tây phương. Kim Định, một giáo sư đại học Văn Khoa về triết Đông, cũng có một luận điểm tương tự khi phê phán triết học phương Tây và đề cao Nho giáo mà ông cho là xây dựng trên ba trục chính: Hưng ư thi, Thành ư nhạc, và Lập ư lễ.
Do tâm lý văn hóa như tôi vừa mô tả ở trên, các sách vở bàn chuyện triết học thực sự không bao giờ thấm nhập trong não trạng quần chúng có học thức. Chẳng hạn các sách bàn về tư tưởng Kant, Descartes, Sartre, Marcel, biện chứng pháp, của giáo sư Trần Thái Đỉnh, hay bộ Lịch sử triết học Tây Phương (2 cuốn) của giáo sư Lê Tôn Nghiêm, hay Hiện tượng luận về hiện sinh của giáo sư Lê Thành Trị, không bao giờ xuất hiện trong những cuộc thảo luận trí thức, không bao giờ trở thành một ảnh hưởng thâm nhập sâu đậm trong não trạng giới có học, vốn thích những gì thơ mộng, lãng mạn, phản kháng công ước xã hội, theo kiểu thơ Đường, hay “trực chỉ chân tâm, kiến tánh thành Phật” theo kiểu Thiền tông. Cho nên một hiện tượng hết sức nghịch lý là trong văn hóa Việt Nam giới có học rất “nể” các giáo sư triết hay “thiên tài triết học” thông thạo ngoại ngữ Tây phương nhưng trong thực tế vẫn thích thảo luận những đề tài truyền thống (thơ Đường, Kinh Dịch, Thiền Tông). Nói rộng ra là văn chương, triết Đông, và Phật giáo, vì đối với họ tinh thần triết học phương Tây (duy lý, phân tích, trừu tượng, lý luận tỉ mỉ, dài dòng) là một thực thể văn hóa xa lạ, nếu dùng để trang điểm trí tuệ thì tốt, chứ không phải là những món ăn thực sự cần thiết cho đời sống tinh thần Việt Nam.
Một điều hiển nhiên là khi nhìn lại gia tài văn hóa Việt Nam, chúng ta thấy lực lượng chủ yếu là thơ (chẳng hạn chỉ riêng thơ văn Lý, Trần gom lại đã được ba cuốn dày cộm), còn các đề mục xa gần có liên quan đến tư tưởng thì sơ sài ngắn gọn, chẳng hạn Khóa Hư Lục của Trần Thái Tông hay Thiền Uyển Tập Anh, ngay cả khi dịch sang Việt ngữ rồi, cũng chỉ là hai cuốn sách mỏng lét. Phạm Công Thiện, người trước đây được nhóm Văn (Trần Phong Giao, Trần Thiện Đạo) và bây giờ được cộng đồng trí thức Việt Nam tại California xưng tụng là “triết gia” cũng chẳng bao giờ sáng tác được một tác phẩm triết học nào cả. Các tác phẩm của ông ( Tư tưởng hố thẳm, Hố thẳm tư tưởng, Ý thức mới trong văn nghệ và triết học, Ý thức bùng vỡ…) chỉ là tập hợp những bài viết ngắn theo kiểu tùy bút, bút ký, phiếm luận, không có nội dung gì xuyên suốt từ đầu đến cuối. Chính do áp lực qui định của truyền thống, hoàn cảnh xã hội luôn luôn thiếu ổn định do chiến tranh, cộng thêm khí hậu nóng bức, người Việt Nam khó có cơ hội và thời gian ngồi yên một nơi để tư duy triết học nghiêm chỉnh lâu dài, hoặc biên khảo những tác phẩm dài hơi (vốn đòi hỏi việc tham khảo nhiều tư liệu liên quan). Không nói đâu cho xa, ngay cả vào thời Phạm Công Thiện, việc tiếp cận với tư liệu, sách vở triết học cũng không phải dễ dàng. Dĩ nhiên giới có tiền vẫn có thể đặt mua tận bên Pháp thông qua nhà sách Xuân Thu (Sài Gòn) hoặc săn lùng những cửa hiệu sách cũ. Giới được may mắn sang du học bên Pháp thì có cơ hội nhiều hơn trong việc kiếm “bửu bối”, nhưng tất cả đều hoàn toàn ngẫu nhiên, không có hệ thống, hơn nữa sách bên Pháp rất mắc, ngay cả bây giờ cũng thế, cho nên việc thử trong tay những tác phẩm hay tư liệu triết học cần thiết chính là ưu thế rất lớn trong việc biên khảo hay bút chiến. Khi đối phương trích dẫn toàn tư liệu mà mình không thể tiếp cận thì chỉ có nước giơ mặt cho đối phương tha hồ tạt nước vào mà thôi. Đó cũng là lý do giải thích được tại sao thường là các sách biên khảo Việt Nam rất lôi thôi, bầy hầy, ít khi ghi chú, chú thích cẩn thận đầy đủ như các sách cùng loại của phương Tây, vì khi viết tác giả chỉ nhớ có đọc cuốn sách đó, của tác giả đó, nhưng lại không có tác phẩm đó ngay trước mắt, một vấn đề giải quyết hết sức dễ dàng trong các thư viện phương Tây. Cũng chính vì vậy mà truyền thống văn hóa Việt Nam đặt trọng tâm vào việc nhớ nhiều, một khả năng tuy vẫn cần thiết hiện nay nhưng đã được hỗ trợ rất nhiều bằng cách hệ thống ký ức nhân tạo (bách khoa, tự điển, thư mục, tự điển, thư mục, sách dẫn, CD- ROM, Internet). Việc trích dẫn nhiều sách vở chẳng hề gây “ấn tượng” cho giới trí thức như ngày xưa nữa vì đó là tác thao tác mà ai được huấn luyện và đào tạo đều có thể thực hiện được một cách dễ dàng.
Kết luận: “thiên tài” trong văn hóa Việt Nam từ xưa đến nay chỉ là sản phẩm của bốn nhân tố chính: 1- Khan hiếm sách vở và tư liệu; 2- Não trạng thích thơ ca lãng mạn; 3- Hoàn cảnh khách quan (xã hội loạn lạc, khí hậu nóng bức, việc đi lại trong nước khó khăn, việc xuất dương du học càng hiếm hoi hành 4- Sùng bái bằng cấp và ngoại ngữ (trước thì chữ Nho, sau thì chữ Tây).
Tôi không được may mắn để có cái duyên học với thầy, nhưng những câu chuyện về thầy, về những giờ giảng Kiều say sưa và tuyệt hay, nổi tiếng đến mức trở thành huyền thoại được truyền tai qua bao thế hệ đã khiến cho năm tháng ở khung trời đại học của tôi có màu lấp lánh kỳ lạ.
Mỗi lần nghe thầy cô, các anh chị lứa trước nhắc đến thầy, tôi lại tưởng tượng hình dáng thầy trên bục giảng, vừa giảng Kiều vừa khóc, khiến bao lứa sinh viên buồn lặng trên từng câu Kiều.
Nơi thời gian ngừng lại
Thuở còn là sinh viên, ngồi giữa giảng đường Văn Khoa, đôi khi tôi hình dung nếu mình có thể xuyên thời gian, về lại không gian này mấy mươi năm trước, nghe thầy Đông Hồ đọc thơ, nghe thầy Nguyễn Lộc bình Kiều, nghe thầy Hoàng Như Mai suy tư thế sự trong Tiếng trống Hà Hồi, được thầy Lê Đình Kỵ dẫn dắt trên "Đường vào thơ" là thế giới văn chương trong tâm hồn tôi như được mở ra thêm ngàn cánh cửa, sáng màu nắng trắng thơm mùi ngọc lan thoảng đưa của một thế hệ những người thầy uyên bác, tài hoa.
Càng về sau này, tôi càng hiểu thấm thía câu thơ của Nguyễn Du về sự bất tử của những di sản tinh thần mà người hiền tài để lại nơi mình từng hiện diện, và tôi tin rằng, giờ đây cụ Tiên Điền đang thủ thỉ với thầy: "Kiều rằng: Những đấng tài hoa/Thác là thể phách, còn là tinh anh".
Nhiều năm qua, cứ mỗi lần gió cuối năm bắt đầu thổi xôn xao qua từng con phố Sài Gòn, một mùa Tết Nguyên đán rộn ràng sắp đến, thầy cô trong khoa tôi lại hẹn nhau đi thăm, chúc Tết thầy Nguyễn Lộc và cô Ý Nhi.
Năm nào cũng vậy, đứng trước cánh cổng sắt nằm sâu trong con hẻm nhỏ ở Gò Vấp, nghe tiếng đàn chó sủa rộn, bước vào sân vườn có cây xoài lớn tuôn bóng xanh mát rượi, cây sala vươn thẳng ý thiền, cây ngọc lan thơm ngát (không biết có phải thầy cô thương nhớ ngọc lan Văn Khoa mà trồng ở nhà để gần gũi mùi hương không), thảm cỏ xanh rờn và màu nắng vàng trong trẻo tỏa rộng rồi ngồi trong căn nhà có khung cửa lớn luôn rộng mở, đón nắng gió của thầy cô, tôi luôn có cảm giác ở đây, thời gian ngừng lại, mọi tất bật, ồn ã của dòng xe cộ ngoài kia tan biến.
Vườn cây và không gian của thầy cô như tạo thành một thế giới riêng, nhẹ nhàng, thanh tĩnh, an lành đến lạ.
Khi thầy khỏe, có thể ra ghế ngồi với chúng tôi, nhìn ánh mắt sáng, hiền từ, tinh anh và khuôn miệng luôn tủm tỉm cười của thầy, tôi có thể hình dung ra dáng vẻ vừa bề thế, vừa phúc hậu của thầy trên bục giảng.
Sau cơn tai biến, dẫu không nói được nhưng thần thái trên gương mặt hồng hào, ánh mắt lấp lánh và nét cười của thầy vẫn mang đầy nguồn năng lượng chuyển tải một niềm yêu, niềm gắn bó thiết tha với con người, với cuộc đời.
Dẫu chúng tôi chưa từng học thầy nhưng lúc nào thầy cũng nhìn chúng tôi đầy trìu mến, khiến sợi dây gắn kết giữa thầy và chúng tôi như đã được dệt nên từ lâu, thân thuộc và gần gũi.
Nhìn ngắm thầy cô ngồi bên nhau, đôi tay cô nhẹ nhàng, thoăn thoắt khi thì vuốt tóc, khi thì xoa bóp tay, vai cho thầy, tôi thấy ngày hôm ấy như mềm ra, dịu dàng, đằm thắm tình phu phụ, nghĩa vợ chồng. Cô hay kể cho chúng tôi nghe chuyện ngày xưa đi học, nghe thầy giảng bài, hành trình nghiên cứu văn học của thầy.
Cả quá khứ sống động, gắn bó với văn chương hiện lên vừa tươi tắn, vừa mang sắc màu lãng mạn và cổ điển của một thế hệ người văn từ nửa đầu thế kỷ XX luôn khiến chúng tôi mê mẩn, trầm trồ ngưỡng mộ.
Phó giáo sư, Nhà giáo ưu tú Nguyễn Lộc, nhà nghiên cứu văn học cổ điển Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng đầu tiên Trường đại học Văn Hiến, qua đời lúc 13h ngày 25-10 tại nhà riêng ở phường Thông Tây Hội, TP.HCM, hưởng thọ 90 tuổi.
Hạnh phúc làm đứa học trò bé nhỏ bên người thầy huyền thoại
Năm kia, chúng tôi có dịp được đi thăm thầy cô cùng PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Xuân. Vừa bước vào phòng thầy, cô thoắt thành người học trò nhỏ năm xưa, ngồi quấn quýt bên thầy, ôm mặt, nắn tay, hỏi thầy có nhận ra em không.
Lúc đó ánh mắt thầy ươn ướt và cô Ý Nhi bảo thầy nhận ra Xuân đấy. Giây phút ấy đẹp lạ lùng. Ba thế hệ thầy trò cùng ngồi cạnh nhau, ai cũng thấy mình được hạnh phúc làm đứa học trò bé nhỏ bên người thầy huyền thoại.
Năm ngoái, khi chúng tôi cũng đã bắt đầu đến cái mốc giữa những năm tháng tứ tuần, lòng nhiều bộn bề suy tư về hành trình nghiên cứu, giảng dạy, về những ước mơ còn dở dang phía trước, trong cuộc hàn huyên, PGS.TS Phan Mạnh Hùng (Trưởng khoa Văn học và Ngôn ngữ học hiện nay) hỏi cô ngày trước, khi xuất bản bộ sách Văn học Việt Nam (Nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ XIX), một trong những công trình nghiên cứu kinh điển, trở thành giáo trình văn học trung đại Việt Nam cho bao thế hệ sinh viên ngữ văn chúng tôi - thầy bao nhiêu tuổi.
Cô chớp mắt thoáng ngẫm để nhớ lại, rồi cười và nói với chúng tôi lúc đó thầy "còn nhỏ xíu" hà. Hồi đó, thầy cô ở trong căn nhà tập thể bé tí, ban ngày thầy đi dạy, tối về miệt mài nghiên cứu và viết bộ sách. Thầy viết hết ngày này sang tháng khác, say mê, chăm chú lắm.
Tôi tò mò hỏi cô hồi "nhỏ xíu" đó là thầy bao nhiêu tuổi vậy cô? Cô ngẫm nghĩ thêm một lúc rồi bảo chắc tầm chừng bốn mươi.
Nghe cô nói, chúng tôi thấy gánh nặng, nỗi lo toan khi cứ "vật vã" vì mình đã chớm già, đã bước sang đoạn giữa thời trung niên như được trút ra cái ào, tan lẫn trong gió nắng trong vắt ngoài kia. Chúng tôi rỉ tai nhau cười sung sướng, hóa ra tụi mình còn "nhỏ xíu" hà, còn hành trình trước mắt.
Tôi thầm cảm ơn cô, cảm ơn quãng đường dài thầy cô đã đi qua và khi ngoảnh nhìn lại, thầy cô trao truyền cho chúng tôi niềm yêu đời, yêu tuổi trẻ, yêu chính mình, trao cho chúng tôi niềm tin rằng chúng tôi vẫn còn rất trẻ để làm được điều gì đó cho xứng đáng với thế hệ đi trước.
Mỗi năm, đến nhà thầy cô, được trò chuyện về văn chương, về cuộc đời, được nghe cô kể những kỷ niệm trên hành trình thầy cô đã đi qua, được nhìn ngắm người thầy - Trưởng khoa tiền nhiệm của chúng tôi những năm 1990, được chiêm ngưỡng những bức tranh tài hoa và vần thơ đầy chiêm nghiệm của cô Ý Nhi - nhà thơ nổi tiếng với "Người đàn bà ngồi đan" mà tôi vẫn thường cùng sinh viên phân tích mỗi khi học về thơ nữ Việt Nam hiện đại, chúng tôi không chỉ thấy mình may mắn được chạm vào điểm gắn bó, giao thoa giữa các thế hệ mà còn được sạc nguồn năng lượng thanh xuân đầy tinh tấn của thầy cô.
Tôi tin mãi về sau này, tinh thần của thầy vẫn vẹn nguyên trong những trang sách, trong nắng vườn nhà, trong từng nhành cây thầy cô vun trồng, trong cái nắm tay ân cần của người vợ, người tri âm tri kỷ đã chia sẻ cùng thầy niềm yêu văn chương, đã chu đáo, kỹ lưỡng chăm sóc từng bữa ăn, giấc ngủ cho thầy suốt mấy mươi năm qua.
Niềm tương giao, tương ngộ với thầy cô sẽ luôn là kho của cải quý báu chúng tôi mang theo trên hành trình của mình và những thế hệ tiếp nối.
Và mỗi lần nhớ về khu vườn nhỏ ấy, nhớ về ánh mắt lấp lánh của thầy và dáng đi thanh thoát của cô, chúng tôi lại thấy lòng mình được tiếp thêm một nguồn năng lượng trong trẻo, để yêu văn chương hơn, yêu cuộc đời hơn và tin rằng những điều đẹp đẽ một khi đã được trao đi sẽ không bao giờ mất.
Và mãi về sau, tiếng thầy giảng Kiều vẫn vang vọng trong sân trường Văn Khoa nắng màu ngọc lan, trong vườn nhà Ý Nhi nắng màu tinh khiết.
1. Nhờ bản lĩnh độc lập tự cường kết hợp truyền thống chống ngoại xâm, kể cả chống về mặt tư tưởng, cùng tính uyển chuyển, linh hoạt của cư dân lúa nước phương Nam nên bất cứ một học thuyết nào từ nước ngoài một khi đã vào Việt Nam đều phải phục vụ cho cái đạo yêu nước yêu dân của dân tộc, phục vụ những yêu cầu cuộc sống của dân tộc. Phật giáo khi vào Việt Nam cũng chịu sự chi phối của quy luật đó. Với tinh thần phá chấp triệt để và khả năng dung hợp rộng mở, với tính phóng khoáng và dân chủ của mình, Phật giáo Thiền tông đã bắt gặp tinh thần bình đẳng, dân chủ, lòng nhân ái của người dân ở đây nên nó đã dễ dàng hòa hợp và bắt rễ nhanh chóng, đã ảnh hưởng sâu rộng trong đòi sống con người Việt Nam. Mặt khác, Phật giáo Thiền tông khi vào Việt Nam đã biết kết hợp với tín ngưỡng dân gian bản địa, dung hợp với các hệ tư tưởng khác, mà chủ yếu là Nho và Lão - Trang cùng Đạo giáo, kết hợp với các tông phái khác (Tịnh độ tông, Mật tông) nên Phật giáo Thiền tông Việt Nam thời Lý - Trần có những nét khác nếu so với Thiền học Ấn Độ, Thiền học Trung Quốc.
Giáo sư Nguyễn Lộc mang tinh thần khai phóng, trao cơ hội cho thế hệ trẻ mở ra chân trời học thuật mới.
Giáo sư, Nhà giáo ưu tú Nguyễn Lộc, nhà nghiên cứu văn học cổ điển Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng đầu tiên Đại học Văn Hiến, qua đời lúc 13h hôm 25/10 tại nhà riêng ở phường Thông Tây Hội (TP.HCM), ở tuổi 90.
Nhà văn Nhật Chiêu, 75 tuổi, người được nhà giáo Nguyễn Lộc dìu dắt những ngày đầu bước chân vào sự nghiệp giảng dạy, gửi đến VnExpress bài viết tưởng nhớ ông:
Những ngày này, sức khỏe tôi giảm sút sau ca can thiệp tim mạch, chưa thể tự tay chấp bút viết một bài tưởng niệm trọn vẹn. Tin thầy ra đi khiến lòng tôi nặng trĩu những lớp ký ức cũ.
Ông được nhiều thế hệ sinh viên và những người nghiên cứu văn học Việt Nam biết đến qua những công trình về văn học trung đại, Nguyễn Du, Truyện Kiều và thơ Hồ Xuân Hương. Những bộ giáo trình văn học Việt Nam trung đại mà ông tham gia biên soạn đã đồng hành biết bao thế hệ sinh viên khoa Văn. Trang viết của ông không chỉ cung cấp tri thức mà còn khơi dậy tình yêu đối với những tác giả, tác phẩm lớn của văn chương dân tộc.
Nhưng trong ký ức của riêng tôi, bên cạnh tầm vóc của một học giả uyên bác, giáo sư Nguyễn Lộc còn là người thầy mang tinh thần khai phóng và tấm lòng liên tài hiếm có. Thầy dám tin tưởng và trao cơ hội cho người trẻ ngay cả khi họ chưa sở hữu học hàm, học vị - những danh xưng thường được xem là tấm vé thông hành học thuật.
Tôi muốn kể về thầy Nguyễn Lộc từ chính những điều bản thân đã trải qua. Bởi tôi nghĩ có những công lao của một người thầy không chỉ được ghi lại trong sách vở mà còn hiện diện trong cuộc đời của những người được thầy mở đường.
Giáo sư Nguyễn Lộc lúc sinh thời. Ảnh: Gia đình cung cấp
Vào những năm 1980, tôi là giáo viên dạy văn tại Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai (TP.HCM). Bên cạnh công tác giảng dạy ở bậc phổ thông, tôi dành nhiều thời gian nghiên cứu văn học thế giới và công bố các bài viết trên báo chí, tạp chí chuyên ngành. Sau này, tôi mới biết thầy đã đọc và chú ý đến những bài viết ấy. Thầy hỏi những người quen xem Nhật Chiêu là ai, đang làm việc ở đâu. Khi biết tôi đang đi dạy, thầy tìm cách liên hệ, rồi giới thiệu tôi tham gia Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học, nơi có những học giả lớn như giáo sư Hoàng Như Mai và thầy Nguyễn Lộc giữ vai trò dẫn dắt.
Sau đó, khi hai thầy chủ biên bộ sách giáo khoa mới, tôi được mời phụ trách mảng văn học nước ngoài. Bước ngoặt đến khi thầy Nguyễn Lộc đặt vấn đề mời tôi về khoa Ngữ văn (Đại học Tổng hợp TP.HCM, nay là Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM) để xây dựng và trực tiếp giảng dạy các bộ môn văn học thế giới - lĩnh vực còn hoang sơ ở bối cảnh văn học trong nước lúc bấy giờ.
Một giáo viên cấp ba ở miền Nam sau năm 1975, chưa từng kinh qua các bậc đào tạo sau đại học, làm sao dám nghĩ đến chuyện bước thẳng vào giảng đường đại học, biên soạn giáo trình mới toanh và được Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành? Thường thì một nhà xuất bản hàn lâm phải thẩm định dựa trên danh vị của các giáo sư, tiến sĩ đầu ngành, vậy mà thầy Nguyễn Lộc đã dám bảo lãnh và đặt cược vào năng lực thực chất của một người trẻ tay ngang.
Nhờ quyết định ấy, sinh viên lần đầu tiên được tiếp cận bài bản với văn học Nhật Bản, văn học Ấn Độ, văn học Trung Cận Đông và các trào lưu Đông - Tây. Khi tôi viết bản thảo Thơ ca Nhật Bản, thầy là người động viên, viết lời giới thiệu gửi Nhà xuất bản Giáo dục (công trình sau này tôi mở rộng thành Ba nghìn thế giới thơm). Thầy Lộc có thể chọn giải pháp an toàn như nhiều nhà quản lý, tiếp tục duy trì những môn học quen thuộc, chỉ sử dụng người đủ chuẩn bằng cấp, nhưng thầy chọn khai mở và sẵn sàng chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình.
Tôi học được ở thầy bài học sâu sắc: Người có tài chưa chắc đã biết quý tài năng của kẻ khác, người có học vị chưa chắc đã sẵn lòng nhường lối cho thế hệ kế thừa. Khi có đồng nghiệp trẻ vững vàng, tôi chủ động chuyển giao học phần, trao mảng văn học Ấn Độ cho cô Phan Thu Hiền, trao các chuyên đề khác cho Ngô Trà Mi, Nguyễn Ngọc Bảo Trâm hay Đào Lê Na. Lòng liên tài, một khi được gieo từ nhân cách lớn, sẽ tự khắc tạo thành truyền thống tiếp nối của cả một khoa văn.
Thầy nghiên cứu nghiêm cẩn, song tâm hồn lại mang đậm chất thơ, có lẽ phần nào đồng điệu với người bạn đời của thầy, nhà thơ Ý Nhi. Trong ký ức của tôi, câu nói đùa mà ấm áp nhất thầy dành cho mình là cái lắc đầu cười: "Chiêu, nghệ sĩ quá!"
Bản tính tôi thiên về sáng tác. Lên bục giảng, say mê trước cái đẹp của thơ Haiku hay cổ thi phương Đông, có tiết tôi cao hứng đọc liền tù tì chục bài thơ. Thầy nhìn ra ngay thiên hướng ấy. Bằng phong thái điềm đạm đặc trưng của người Bắc Hà, khi cần uốn nắn, thầy bỏ đại từ "anh", chỉ gọi thân mật: "Chiêu!". Thầy nhắc tôi tiết chế cảm xúc tài tử, buộc tôi phải đào sâu vào ngữ cảnh lịch sử, thi pháp và hệ thống lý luận học thuật. Lời nhắc nhở không mang tính phủ nhận, giúp một cộng sự trẻ biết cân bằng giữa cảm hứng nghệ sĩ và sự chuẩn mực của khoa học nhân văn.
Tôi cũng không thể quên những cuộc đối thoại học thuật tầm vóc mà mình may mắn được dự thính, điển hình là buổi trao đổi tại Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học, khi nhà ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo đặt vấn đề với thầy Lộc: Sự khác biệt bản chất giữa việc đọc Truyện Kiều bằng văn bản chữ Nôm nguyên tác so với bản phiên âm Quốc ngữ.
Điều khiến tôi vô cùng thích thú là cuộc đối thoại giữa hai học giả lớn. Một bên là Cao Xuân Hạo, nhà ngôn ngữ học nổi tiếng; một bên là Nguyễn Lộc, người nghiên cứu sâu về Truyện Kiều. Chỉ từ một câu hỏi về cách đọc văn bản, hai người đã mở ra một vấn đề rất đáng suy nghĩ về ngôn ngữ, văn bản và sự tiếp nhận văn chương. Tôi ngồi nghe mà thấy thú vị vô cùng.
Văn chương là như thế. Một chữ cũng có thể mở ra nhiều câu hỏi. Một tác phẩm đã được đọc hàng trăm năm vẫn còn những điều khiến chúng ta phải suy nghĩ, phải trở lại với văn bản, phải đối thoại với nhau. Tôi cũng nhớ cách thầy Nguyễn Lộc giảng Truyện Kiều. Thầy rất say sưa. Tình yêu của thầy đối với Nguyễn Du không chỉ thể hiện trong những công trình nghiên cứu mà còn trong giọng nói, trong cách thầy dẫn dắt người nghe đi vào tác phẩm.
Thầy có một sức truyền cảm rất lớn. Tôi nghĩ nhiều thế hệ sinh viên đã yêu Truyện Kiều, yêu thơ Hồ Xuân Hương, yêu văn học trung đại Việt Nam từ chính những giờ giảng như thế.
Giáo sư Nguyễn Lộc và vợ, nhà thơ Ý Nhi. Ảnh: Gia đình cung cấp
Rời công việc quản lý, thầy Nguyễn Lộc sống khiêm nhường, lặng lẽ trong một con hẻm nhiều cây xanh ở quận Gò Vấp cũ, TP.HCM. Mỗi lần ghé thăm thầy đàm đạo sách vở, tôi luôn cảm nhận được nếp sống thanh bạch, tự tại của một bậc thức giả không màng danh lợi.
Thầy thuộc về "thế hệ vàng" của giới nghiên cứu văn học nước nhà, những cây đại thụ đi qua biến động lịch sử bằng nhân cách học thuật. Khi những người như thầy lần lượt tạ thế, khoảng trống bỏ lại cho học giới là điều không dễ bù đắp.
Xin mượn lời kể lại cho học trò Đào Lê Na ghi chép, và kính cẩn dâng lên người thầy khai phóng mấy dòng viếng biệt:
Đầu xanh đầu bạc về đây Đưa người ra tận cõi ngoài trăm năm Tạ ơn lòng đã tri âm Mắt xanh như lộc đời trầm như cây Nắng mưa từ biệt từ nay Nhớ người còn những ngày mai nhớ người Tạ ơn lòng đã trùng khơi.
(Từ biệt ở Thông Tây Hội - Thơ viếng Thầy Nguyễn Lộc)
Khoa Văn học và Ngôn ngữ, trường ĐHKHXH&NV – ĐHQG TP. HCM
1. Nguyễn Trãi hiệu là Ức Trai, sinh năm Canh Thân (1380) tại dinh thự của ông ngoại ở Thăng Long và mất ngày 16 tháng 8 năm Nhâm Tuất (19 – 9 – 1442) bởi vụ án Lệ Chi viên oan nghiệt, thảm khốc; nguyên quán ở làng Chi Ngại (làng Ngái), huyện Phượng Nhỡn (nay là huyện Chí Linh), Hải Dương; trước đó vài đời, một chi họ Nguyễn ở Chi Ngại đã dời về định cư tại làng Ngọc Ổi, huyện Thượng Phúc, Hà Đông (sau đổi thành làng Nhị Khê, xã Quốc Tuấn, huyện Thường Tín, Hà Tây; nay thuộc Hà Nội). Làng Nhị Khê là một làng quê nằm bên tả ngạn sông Tô Lịch phía Hà Nội chảy về, trù phú, thuần nông và có nhiều nghề thủ công đặc sắc.
Tôi học thầy Lộc khi bắt đầu học Chương trình cao học Văn học Việt Nam khóa 1995-1998. Lúc bấy giờ, mỗi khóa chỉ 5-6 học viên, và toàn được học với các thầy sáng giá: thầy Mai, thầy Kỵ, thầy Chương, thầy Lộc, thầy Đạm, thầy Diên, thầy Thứ... (Trường Đại học Tổng hợp TP.HCM); thầy Nguyễn Văn Hạnh (Viện Khoa học Xã hội); thầy Lê Trí Viễn, thầy Trần Hữu Tá (Trường Đại học Sư phạm TP.HCM),...
Ban Chủ nhiệm Khoa Văn học và Ngôn ngữ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM thăm, chúc tết thầy Nguyễn Lộc (bìa phải, hàng ngồi) dịp xuân 2018. (Ảnh do PGS-TS Trần Lê Hoa Tranh cung cấp)
Tôi còn nhớ mình học môn "Các khuynh hướng phê bình Truyện Kiều" với thầy Lộc. Môn học này hay lắm, thầy đưa ra rất nhiều dẫn chứng phê bình Truyện Kiều từ xưa đến nay một cách hệ thống và hấp dẫn. Những kiến thức này cho đến nay tôi vẫn còn nhớ và vận dụng khi dạy học trò.
Thầy Nguyễn Lộc nghiêm nghị, nhưng chân tình, ấm áp với học trò. Các thầy của tôi chưa bao giờ kiểu cách, ra vẻ; chỉ là có thầy thì bình dân, mộc mạc, có thầy thì sang trọng, hàn lâm, có thầy thì nghiêm túc, đạo mạo. Đối với tôi, thầy Nguyễn Lộc, thầy Mai Cao Chương là hai thầy viết về văn học Việt Nam trung đại đáng nhớ nhất. Thầy Mai Cao Chương viết về giai đoạn thế kỷ 10-18, còn thầy Lộc viết về thế kỷ 18-19.
Thời gian học cao học với thầy cũng là lúc tôi được giữ lại làm giảng viên tại khoa Ngữ văn và Báo chí (bây giờ, sau nhiều lần đổi tên, tách - nhập, là khoa Văn học và Ngôn ngữ học). Năm 1994, tôi được giữ lại khoa là đúng năm thầy từ nhiệm trưởng khoa, thầy Huỳnh Như Phương là trưởng khoa nhiệm kỳ mới. Vì thế, tôi ít có dịp làm việc chung với thầy Lộc vì thầy đã về hưu, chỉ đến khoa dạy, họp khoa mà thôi. Rồi không ai ngờ người thầy năng động, minh mẫn của chúng tôi lâm bệnh, sức khỏe bắt đầu sa sút...
Những năm sau này, cứ tết đến là Ban Chủ nhiệm khoa sẽ đi thăm các thầy cao niên. Trong nhiệm kỳ là thành viên của Ban Chủ nhiệm khoa, tôi cũng hay đi thăm và rất mừng vì tuy không được minh mẫn nhưng thầy khỏe, hồng hào, vui vẻ. Đó là nhờ công chăm sóc của cô, nhà thơ Ý Nhi đã ở bên thầy trong từng đó năm.
Và rồi hôm nay 25-10, tôi nghe tin thầy Nguyễn Lộc ra đi. Chắc là một cuộc ra đi nhẹ nhàng, bình an như gương mặt phúc hậu của thầy những năm sau này. Thầy để lại những công trình đáng quý về văn học trung đại Việt Nam giai đoạn từ nửa sau thế kỷ 18 đến nửa đầu thế kỷ 19. Những nghiên cứu về Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ của thầy có lẽ sẽ vẫn còn mãi ấn tượng và trở thành "sách giáo khoa" đối với nhiều thế hệ học trò.
Kính tiễn thầy an nghỉ. Con rất tự hào khi có tên trong lứa học trò cuối cùng của thầy, mặc dù không theo chuyên ngành văn học Việt Nam nhưng chắc chắn rằng những bài học về văn học trung đại Việt Nam của thầy sẽ là một phần đáng nhớ khiến cho con yêu mến văn học nước nhà.
PGS-TS Trần Lê Hoa Tranh
Giảng viên Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường ĐH KHXH-NV, ĐH Quốc gia TPHCM
Sự luân chuyển quyền lực qua các đời Khúc Hạo, Dương Đình Nghệ, Kiều Công Tiễn, Ngô Quyền, Dương Tam Kha, Hậu Ngô Vương, loạn 12 sứ quân, cho đến Đinh Liễn, Lê Hoàn trong quãng thời gian từ năm 907 đến 980 (dài 73 năm) có thể coi là một biểu hiện cát cứ địa phương theo hình mẫu động loạn thời Ngũ đại bên thiên triều (kéo dài 53 năm). Các thế lực chính trị khá ngắn ngủi và liên tục thay đổi bằng các hình thức bạo lực khác nhau (như binh biến, đảo chính, thích khách…) và đôi khi có cả sự trao truyền quyền lực một cách hòa bình êm đẹp nhờ những quan hệ hôn nhân huyết tộc ràng rịt của tầng lớp cầm quyền phía trên. Cục diện ổn định nhanh chóng bị phá vỡ rồi sau đó lại được tái lập bằng sự xuất hiện và biến lướt của các anh hùng hào trưởng có nguồn gốc phương Bắc. Tuy nhiên, điểm lại vài khuôn mặt trí thức của giai đoạn này thì rõ ràng các nhà nghiên cứu bao giờ cũng nêu ra một số vị thiền sư bác học, trong đó người để lại hình tích nhiều nhất, người có ảnh hưởng nhất đối với xã hội cũng như các vương triều trên chính là nhân vật mang tên Khuông Việt thiền sư, tức Ngô Chân Lưu.
Ngày hội truyền thống Hán Nôm 2026 lan tỏa tình yêu di sản, truyền lửa cho sinh viên theo đuổi ngành học gìn giữ nguồn mạch văn hóa dân tộc.
Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG TPHCM vừa tổ chức Ngày hội truyền thống Hán Nôm 2026 với chủ đề “Hàm Chương”, thu hút đông đảo giảng viên, cựu sinh viên và người học tham gia giao lưu, chia sẻ về hành trình gìn giữ di sản Hán Nôm.
Ngày hội truyền thống Hán Nôm là hoạt động thường niên của ngành Hán Nôm nhằm kết nối sinh viên các khóa, tri ân giảng viên và chào đón tân sinh viên. Trở lại với chủ đề “Hàm Chương”, chương trình năm nay không chỉ mang màu sắc truyền thống mà còn đặt ra nhiều vấn đề thời sự liên quan đến việc bảo tồn, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực Hán Nôm.
Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm tại chương trình là câu chuyện ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu Hán Nôm. Theo các chuyên gia, AI đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực trong việc tra cứu, số hóa, nhận diện văn bản cổ hay hỗ trợ dịch thuật bước đầu. Tuy nhiên, với lĩnh vực đặc thù như Hán Nôm, công nghệ vẫn tồn tại nhiều giới hạn và rủi ro nếu người dùng phụ thuộc hoàn toàn.
Khai bút” là một phần không thể thiếu trong Ngày hội truyền thống Hán Nôm, chủ đề ý nghĩa của Ngày hội năm nay được PGS-TS Lê Quang Trường cùng TS Nguyễn Văn Hoài thể hiện trên tấm liễn trao lại cho tân sinh viên ngành Hán Nôm.
Theo các nhà nghiên cứu, AI có thể hỗ trợ đại chúng tiếp cận nhanh nội dung văn bản cổ, nhưng không thể thay thế vai trò của chuyên gia trong việc hiệu đính, đối chiếu và khai mở giá trị chiều sâu của di sản Hán Nôm. Vì vậy, trong kỷ nguyên số, yếu tố quyết định vẫn là năng lực tư duy và nền tảng học thuật của người nghiên cứu.Cũng tại ngày hội, thông tin ngành Hán Nôm của trường được tuyển sinh độc lập từ năm nay nhận được sự chú ý của nhiều người. Nhiều giảng viên đánh giá việc tuyển sinh độc lập là bước chuyển quan trọng, góp phần khẳng định vị thế và vai trò của ngành Hán Nôm trong đời sống học thuật cũng như xã hội hiện đại.
Ngày hội truyền thống Hán Nôm được tổ chức thường niên, là dịp để những con người Hán Nôm họp mặt, chia sẻ, tri ân cùng nhau. Không chỉ truyền “lửa” cho thế hệ tân sinh viên, mà còn là dịp để ôn lại những kỷ niệm đã qua, những ký ức khó xoá nhoà.
Phát biểu tại chương trình, PGS-TS Phan Mạnh Hùng, Trưởng khoa Văn học và Ngôn ngữ học, nhấn mạnh: “Kỷ nguyên số không chỉ là công nghệ, mà chính là văn hoá, là chất liệu. Hán Nôm chính là nguồn mạch của dân tộc, sự tồn vong của dân tộc. Trong thời đại đầy bất định, đầy biến đổi này thì tất cả người học hãy cùng đồng lòng, giữ lửa để đi hết con đường mình đã chọn, và có trách nhiệm với sự lựa chọn của chính mình”.Không khí ngày hội cũng mang đậm tinh thần gắn kết giữa các thế hệ sinh viên Hán Nôm. Nhiều cựu sinh viên quay trở lại chia sẻ kinh nghiệm nghề nghiệp, hành trình làm nghiên cứu và cơ hội phát triển trong các lĩnh vực liên quan đến văn hóa, giáo dục, truyền thông hay bảo tồn di sản. Vân Nhi - Yến Nhi
1.Đầu thế kỷ XX, trong xu thế chung của châu Á mà Phúc Trạch Dụ Cát (Fukuzawa Yukichi) diễn tả là “thoát Á luận” ( thoát khỏi châu Á), nhiều trí thức vùng Đông Á- hay là vùng văn hóa Hán- đã tiến hành phê phán nhiều giá trị truyền thống phương Đông trong đó có Nho giáo. Trong các xu hướng phê phán Nho giáo đó, có một xu hướng phê phán Nho giáo như một học thuyết nam quyền – đàn áp nữ quyền. Tại Trung Quốc, có thể kể đến Lỗ Tấn, Lâm Ngữ Đường ; tại Việt Nam tiêu biểu là Phan Khôi (1887-1960) . Việc phê phán Nho giáo đàn áp phụ nữ hiện vẫn tiếp tục. Ở Trung Quốc, những tiếng nói lên án gay gắt Nho giáo như một học thuyết đàn áp nữ quyền có khi đi đôi với cảm hứng khẳng định chính Lão Trang mới là học thuyết nữ quyền. Dường như vấn đề nữ quyền là điểm yếu của Nho giáo, có thể dùng nó để hạ gục Nho giáo.
Thầy vẫn giữ nguyên tắc "miệng đọc - tay viết - đầu suy nghĩ" như một nền tảng để sinh viên không chỉ nhớ chữ mà còn hiểu chiều sâu của văn bản
Trong lớp học Hán Nôm, TS Nguyễn Ngọc Quận không chọn cách giảng áp đặt hay yêu cầu ghi nhớ máy móc. Điều thầy nhấn mạnh là "phương pháp" - cách đọc, hiểu và tra cứu văn bản. "Tôi mong sinh viên không chỉ học thuộc, mà nắm được phương pháp để tự tiếp cận văn bản mới", thầy chia sẻ. Với Hán cổ là ngữ pháp và cách dịch, với chữ Nôm là cấu tạo chữ - đó là "chìa khóa" để người học tự đi xa hơn sau giảng đường.
Dạy cách học, mở đường tri thức
Khởi đầu sự nghiệp giảng dạy từ năm 1980 tại ĐH Quy Nhơn, TS Nguyễn Ngọc Quận sớm định hình cho mình một lối dạy mực thước nhưng không khô cứng. Đến nay, thầy vẫn giữ nguyên tắc "miệng đọc - tay viết - đầu suy nghĩ" như một nền tảng để sinh viên không chỉ nhớ chữ mà còn hiểu chiều sâu của văn bản.
Với thầy, viết không đơn thuần là ghi nhớ, mà còn là cách cảm nhận vẻ đẹp của từng nét chữ Hán, chữ Nôm. Từ nền tảng ấy, thầy hướng sinh viên tận dụng từ điển số, thư viện điện tử và các nguồn tư liệu trực tuyến để việc tự học không còn bị giới hạn bởi không gian hay thời gian.
Nếu trước kia người học thiếu tài liệu, tra cứu khó khăn, thì hôm nay kho tri thức đã rộng mở chỉ với một thiết bị kết nối internet. Vì vậy, thay vì giảng giải mọi thứ, thầy chọn cách "mở đường": gợi ý hướng tiếp cận để sinh viên tự khám phá. "Không phải cái gì thầy nói cũng đúng" - thầy nhắc, như một cách rèn tư duy phản biện. Nhờ đó, Hán Nôm dần trở nên gần gũi hơn với người học.
Với nhiều sinh viên, thầy Nguyễn Ngọc Quận là người gieo cảm hứng bằng những bài giảng giản dị nhưng sâu sắc, giúp họ hiểu rằng mọi hành trình đều cần sự bền bỉ để đi đến cùng
Sau gần nửa thế kỷ đứng trên bục giảng, điều còn đọng lại với thầy có lẽ là những khoảnh khắc sinh viên thật sự "mở" được cánh cửa của Hán Nôm. Không phải sự thuộc lòng, mà là lúc người học bắt đầu tự tin đọc, tự hiểu và nhìn ra cái hay của văn bản cổ. Với học viên cao học Lê Trọng Phúc, điều khiến anh nhớ nhất là cách thầy kiên nhẫn "cầm tay chỉ việc", đọc, dịch, đối chiếu và phân tích từng câu chữ trong những văn bản như "Bình Ngô đại cáo", "Hịch tướng sĩ". "Những kiến thức nền tảng thầy cung cấp khiến cho mình cảm thấy tự tin hơn khi đọc và dịch Hán cổ" - Phúc chia sẻ.
Với Phúc, "nếu ví von Hán Nôm như một kho tàng tri thức, thì hệ thống ngữ pháp của thầy là chìa khóa để mở ra cánh cửa bước vào kho tàng đó". Điều khiến anh trân trọng hơn cả là những lần thầy bộc bạch về chính hành trình học tập của mình, về những điều từng thấy "không hợp lý" và cách thầy tự đi tìm lời giải. Có lẽ cũng vì vậy, bài học thầy để lại không dừng ở kiến thức mà còn là cách suy nghĩ, cách tự học và kiên trì đi đến tận cùng của câu hỏi.
Giữ "lửa" Hán, Nôm
Chính "người thầy" cũng từng là "người học", nên hành trình giảng dạy ấy được hun đúc qua năm tháng. Từ thời sinh viên, thầy Quận đã hiểu rõ Hán Nôm vốn khó bởi lớp chữ khối vuông phức tạp, ngữ pháp cô đọng và nhiều ẩn ngữ. "Nhưng tôi gắn bó với Hán Nôm không phải vì nó thuận lợi, mà vì cái khó ấy có chiều sâu rất riêng" - thầy chia sẻ.
Thầy bắt đầu từ việc hiểu được một điển tích điển cố, xây dựng dần nên những hứng thú - là động lực để đi xa hơn. Bởi đọc văn bản cổ ví như việc "mở khóa" từng lớp trầm tích của lịch sử và văn hóa, không dừng ở việc đọc, người học có thể đi tận đến phần căn cốt của văn hóa dân tộc. Đây chính là cách để "đối thoại với tiền nhân", theo lẽ đó, Hán Nôm với thầy Quận dần dà trở thành một phần đời sống tinh thần chứ không đơn thuần là nghề nghiệp.
Thầy Nguyễn Ngọc Quận khi là sinh viên năm thứ 3 (hàng sau, thứ 2 từ trái sang) cùng bạn học khóa 1975-1979, chuyên ngành Hán Nôm của Đại học Tổng hợp TP HCM. (Ảnh do nhân vật cung cấp)
Và giảng dạy là sự tiếp nối tri thức qua từng thế hệ, thầy Quận cũng có "người thầy" của mình. Sự biết ơn không thể hiện ở lời nói, mà ở đôi mắt đỏ hoe khi nhắc đến, giọng nói khàn đi vì xúc động, thầy chia sẻ: "Nếu nói tôi chịu ảnh hưởng từ một thầy nào nhất, thì cũng khó nói cho rạch ròi. Vì mỗi thầy cho mình một điều khác nhau".
Nhắc về GS Bửu Cầm, thầy Quận chậm rãi bày tỏ - như đang hồi tưởng về phần ký ức quý báu - vì không chỉ học được tri thức, mà ở cả phong cách nghiên cứu nghiêm cẩn. Khi kể về GS Trần Trọng San, thầy không khỏi cảm thán, bởi "cái nghề", "cái tài" của người từng nắn cho mình nét chữ. Chính sự ngưỡng mộ ấy trở thành động lực cho thầy tiếp tục "giữ ngọn lửa" Hán Nôm. Phương pháp giảng dạy của thầy Nguyễn Ngọc Quận cũng được hình thành từ chính "mạch truyền" học thuật mà thầy từng tiếp nhận từ các giáo sư đi trước.
Theo thầy Hoàng Ngọc Cương - người từng là học trò, nay trở thành đồng nghiệp của thầy Quận - điều thầy Quận truyền lại không chỉ là cách đọc chữ hay giải nghĩa văn bản, mà còn là cách nhìn nhận giá trị của di sản trong đời sống hiện đại. Trong nghiên cứu Hán Nôm, nơi cần sự nhẫn nại và tinh thần "văn dĩ tải đạo", người thầy không chỉ truyền tri thức mà còn "truyền đăng" - thắp lửa cho thế hệ sau.
Tuy nhiên, trong xu hướng tối giản của ngôn ngữ số, việc theo đuổi Hán Nôm ngày càng khó khăn. Đây là ngành học đòi hỏi thời gian khổ luyện dài lâu nhưng không dễ thu hút người học. Thầy Quận nhiều lần bày tỏ nỗi ưu tư trước thực trạng thiếu hụt đội ngũ kế cận có khả năng đọc hiểu, diễn giải văn bản cổ. Bởi phần lớn di sản văn hóa Việt Nam tồn tại dưới dạng văn bản Hán Nôm như hoành phi, câu đối, bia đá, mộc bản… Nếu thiếu những "người giải mã" thì kho tư liệu quý giá ấy có nguy cơ dần rơi vào im lặng.
Theo thầy Cương, điều thầy Quận luôn trăn trở không chỉ là câu chuyện bảo tồn, mà còn là làm thế nào để duy trì được tính liên tục của truyền thống Hán Nôm trong đời sống học thuật đương đại. "Sự đứt đoạn tri thức là một nguy cơ có thật khi lớp người đi trước dần vắng bóng" - thầy Cương chia sẻ. Vì thế, mỗi giờ học của thầy Quận không đơn thuần là dạy chữ, mà là một nỗ lực "nối lại sợi dây liên lạc với quá khứ", để văn bản cổ không trở thành "ngoại ngữ" ngay trên chính quê hương mình.
Dẫu mang nhiều trăn trở với ngành học, thầy Quận vẫn không đặt áp lực sinh viên phải tiếp tục con đường nghiên cứu hay gánh vác trách nhiệm bảo tồn di sản. Điều thầy kỳ vọng là người học có được phương pháp tiếp cận, biết cách hiểu và cảm nhận cái "hồn" ẩn sau từng văn bản. "Bảo tồn không phải cất di sản vào tủ kính, mà là làm cho di sản tiếp tục "biết nói" trong dòng chảy của giáo dục và nghiên cứu hôm nay" - thầy chia sẻ.
Hán Nôm không phải con đường dễ đi, nhưng cũng chưa bao giờ là cánh cửa khép kín khi có người thầy kiên nhẫn dẫn lối. Trên bục giảng lặng lẽ, TS Nguyễn Ngọc Quận vẫn bền bỉ trao cho người học không chỉ tri thức, mà còn là cách tự mình bước tiếp. Từ những nét chữ vuông đến ánh mắt sinh viên chợt sáng lên, một mạch chảy âm thầm vẫn đang được gìn giữ…
Trong hơn 46 năm giảng dạy và nghiên cứu Hán Nôm, TS Nguyễn Ngọc Quận tham gia biên soạn nhiều công trình như "Giáo trình Hán văn thời Lý - Trần", "Cao Bá Quát toàn tập"..., công bố 26 bài báo khoa học và giảng dạy qua nhiều thế hệ sinh viên trong và ngoài nước.
Thầy từng giảng dạy tại Trường ĐH Quy Nhơn, CĐ Sư phạm Quảng Ngãi (nay là Trường ĐH Phạm Văn Đồng), Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG TP HCM, Trường ĐH Sư phạm TP HCM, Trường ĐH An Giang, Trường ĐH Phú Yên, Trường ĐH Văn Hiến, ĐH Mahasarakham (Thái Lan), đồng thời tham gia giảng dạy tại Học viện Phật giáo Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu Dịch thuật Hán Nôm - Tu viện Huệ Quang...
Mục tiêu bao trùm trước mắt và lâu dài của chúng ta là phấn đấu bằng mọi cách nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu, giảng dạy và học tập ở mọi lĩnh vực, mọi chuyên ngành ngữ văn mà sự nghiệp phát triển giáo dục đại học đang đòi hỏi một cách cấp thiết. Với mục tiêu này, trong nhiều năm qua, không ít đơn vị trong ngành ngữ văn thuộc nhiều trường đại học đã cố gắng bứt phá, tìm tòi, mở hội thảo khoa học, đưa lại những kết quả đáng ghi nhận.
Giáo sư - Nhà giáo ưu tú Nguyễn Lộc sinh năm 1936, nay vừa tròn 90 tuổi. Tết năm nay, các thế hệ học trò gần xa chúc mừng và nhớ đến thầy như một tấm gương nhà giáo trọn đời cống hiến cho giáo dục và góp phần lưu giữ hồn văn chương dân tộc.
Nhà nghiên cứu hàng đầu về văn học cổ điển
Giáo sư Nguyễn Lộc sinh tại xã Bình Mỹ, H.Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Thuở nhỏ, ông học tiểu học và trung học ở trường huyện, sau đó vào học cấp 3 Trường Lê Khiết, Quảng Ngãi.
Giáo sư Nguyễn Lộc - Ảnh: NVCC
Nhờ thành tích học tập, năm 1954 ông cùng một nhóm học sinh được đưa ra miền Bắc tiếp tục sự học, cả đoàn đi bộ đến Thái Nguyên thì nghe tin đình chiến, hòa bình lập lại. Sau đó, ông được cử sang Trung Quốc học tiếng Trung, về nước làm công tác phiên dịch trước khi vào học Khoa Ngữ văn Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội những năm 1957 - 1960. Ra trường, ông được tuyển chọn làm giảng viên, rồi trở thành chủ nhiệm bộ môn văn học dân gian - cổ điển - cận đại.
Năm 1987 thầy Nguyễn Lộc cùng gia đình chuyển vào miền Nam giữa lúc công cuộc Đổi mới bắt đầu khởi sắc, tư chất nhà khoa học và nhà hoạt động xã hội trong ông gặp môi trường thuận lợi để phát huy.
Trong thời gian đó, ông hợp tác chặt chẽ với Giáo sư Hoàng Như Mai sáng lập Hội Nghiên cứu và giảng dạy văn học TP.HCM, làm Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký đầu tiên của hội. Năm 1990, được bầu làm Trưởng khoa Ngữ văn Trường ĐH Tổng hợp TP.HCM (nay là Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn - ĐH Quốc gia TP.HCM), ông đã góp phần nâng cao uy tín của khoa về chất lượng đào tạo và sinh hoạt học thuật, đề xuất sáng kiến và tổ chức thành lập các bộ môn báo chí, văn hóa học, ngữ văn Trung Quốc. Sau đó, ông lại cùng Giáo sư Hoàng Như Mai vận động thành lập Trường ĐH Văn Hiến và trở thành hiệu trưởng đầu tiên của trường này (1997 - 2003).
Giáo sư Nguyễn Lộc, nhà thơ Ý Nhi và hai con năm 1975 - Ảnh: NVCC
Nhà giáo Nguyễn Lộc làm quản lý giáo dục như là một cách để thực hiện hoài bão khoa học và lý tưởng sư phạm của mình. Trước sau ông vẫn là một chuyên gia hàng đầu về văn học VN thế kỷ 18 -19, nhà bình luận sâu sắc về Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, truyện Hoa tiên, Sơ kính tân trang, Hoàng Lê nhất thống chí, thơ Hồ Xuân Hương và Truyện Kiều. Đó là các tác gia, tác phẩm thuộc trào lưu nhân đạo chủ nghĩa mà Nguyễn Lộc xem là đỉnh cao của văn học VN cổ điển, với đặc trưng cơ bản là "sự khám phá ra con người và khẳng định những giá trị chân chính của con người". Giai đoạn văn học này được tái hiện trong nhiều công trình tập thể ở đại học, nhưng có lẽ bộ giáo trình 3 tập hơn 1.300 trang do riêng Nguyễn Lộc biên soạn có một vị trí đặc biệt, vì nó đã chinh phục nhiều thế hệ sinh viên và được tái bản đến lần thứ 7.
Trong những năm về miền Nam, nhờ tiếp cận nhiều nguồn tài liệu phong phú, Giáo sư Nguyễn Lộc còn hoàn thành những tác phẩm có giá trị về văn học thời Tây Sơn và về nghệ thuật hát bội. Nhà phê bình Đặng Tiến có nhận xét về cuốn Từ điển nghệ thuật Hát bội do Nguyễn Lộc chủ biên: "Trong chừng mực nào đó, Từ điển nghệ thuật Hát bội thoát khỏi những quy ước thông thường của thể loại từ điển và đạt tới nhiều trang hào hứng, khiến người đọc có chút ít kỷ niệm về hát bội có thể sống lại được nghệ thuật này, dù cho nguồn say mê đã trở thành hoài niệm. […] Từ điển, ngoài giá trị kỹ thuật chuyên môn, đằng sau những ưu hoài và dư âm tình cảm, còn mở nhiều nẻo đường mới vào những khoa học hiện đại, đồng quy về nhiều hướng nghiên cứu nhân văn, nhất là dân tộc học đang hiện hành trên thế giới".
Nhà giáo mẫu mực trong ngành đào tạo Ngữ văn
Nghề giáo ở đại học luôn có sự kết hợp giữa viết và nói. Có nhà giáo viết hay nhưng nói thì không bằng; và ngược lại.
Giáo sư Nguyễn Lộc (thứ 2 từ trái qua) và các giáo sư Mai Cao Chương, Huỳnh Như Phương, Nguyễn Ngọc Quang - Ảnh: NVCC
Riêng thầy Nguyễn Lộc thì văn phong mạch lạc, tinh tế mà cung cách giảng bài cũng rất khúc chiết, hấp dẫn. Nhiều sinh viên của ông ở Hà Nội và TP.HCM không ngần ngại nhắc đến những giờ giảng của thầy với những từ "ấm áp", "duyên dáng", "lôi cuốn".
Lâu nay quê hương Quảng Ngãi của nhà giáo Nguyễn Lộc được tiếng là sản sinh ra những vị tướng tài giỏi. So với nghề võ, nghề văn ở đây tuy không đông đảo nhưng cũng có đóng góp, với những tên tuổi: Trương Đăng Quế, Tế Hanh, Bích Khê, Nguyễn Vỹ, Nguyễn Viết Lãm, Hoài Vũ, Đoàn Minh Tuấn, Thanh Thảo… Điều thú vị là trong thế hệ những người Quảng Ngãi tập kết ra Bắc năm 1954, nhiều người cũng chọn lĩnh vực nghiên cứu - phê bình văn học và đã có những thành tựu xứng đáng: Võ Quang Nhơn, Nguyễn Tấn Đắc, Lê Hoài Nam, Lê Anh Trà, Phương Lựu, Lê Ngọc Trà, Trường Lưu, Huỳnh Văn Vân.
Sống ở miền Nam 39 năm qua, có lẽ khoảng thời gian hạnh phúc nhất của thầy Nguyễn Lộc là những năm tháng làm việc tại Khoa Ngữ văn Trường ĐH Tổng hợp TP.HCM. Nơi đây ông cộng tác với các nhà giáo ĐH Văn khoa Sài Gòn trong sự hòa hợp của tình đồng nghiệp, trong đó có nhà nghiên cứu Phạm Văn Diêu, đồng hương của ông, cũng là một chuyên gia về văn học cổ điển.
Hơn 70 năm trước, khi giã từ quê hương, cha mẹ và các em để lên đường ra miền Bắc, Nguyễn Lộc là một học sinh vừa 18 tuổi; mãi đến tuổi 40 ông mới được đoàn tụ với gia đình.
Những năm qua thầy Nguyễn Lộc an cư trong một ngôi nhà vườn yên tĩnh ở P.Thông Tây Hội, TP.HCM. Từ nơi đây, trong tâm thức thầy chắc không nguôi hiện về âm điệu những câu thơ Nguyễn Du, kỷ niệm những ngôi trường ngày cũ và hình ảnh quê hương xa xôi, nơi từng có "bờ xe nước đang quay tròn chậm rãi/chiếc bè gỗ trôi đi vô định/và doi cát vàng như tơ/dưới nắng". (Sông Trà, thơ Ý Nhi).
Những tác phẩm chính của Giáo sư Nguyễn Lộc
Văn học Việt Nam thế kỷ 18 - nửa đầu thế kỷ 19 (đồng tác giả với Hoàng Hữu Yên, 1962); Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 19 (1971); Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 18 - nửa đầu thế kỷ 19 (2 tập, 1976 - 1978); Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 18 - hết thế kỷ 19 (1999); Từ điển văn học (đồng tác giả, 1984); Nguyễn Du - con người và cuộc đời (1985); Thơ Hồ Xuân Hương (khảo cứu, giới thiệu, 1985); Cung oán ngâm khúc (khảo cứu, giới thiệu, 1986); Văn học Tây Sơn (1986); Những khúc ngâm chọn lọc (đồng tác giả, 1987); Văn học lớp 10 (chủ biên, 2 tập, 1990); Nghệ thuật Hát bội Việt Nam (1994); Từ điển nghệ thuật Hát bội (chủ biên, 1998); Những tiểu luận văn học và những bài viết khác (2007).
Chiều ngày 02.02.2026, tại pháp viện Minh Đăng Quang (TP.Thủ Đức, TP.HCM) đã diễn ra buổi họp mặt đầu xuân giới giảng dạy văn học với sự tham gia của hơn 100 giảng viên, nhà nghiên cứu, nhà báo và những người yêu văn học từ nhiều trường đại học, cao đẳng và trung học tại TP.HCM.
PGS.TS Phan Mạnh Hùng, Phó Trưởng khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tặng bộ sách "Về văn hóa, văn học, lịch sử Việt Nam và Đông phương" đến Hòa thượng Thích Giác Toàn
Chư tôn đức tham dự
Sự kiện có sự góp mặt của Hòa thượng Thích Giác Toàn, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học VN; Hòa thượng Thích Minh Thành, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học VN; Thượng tọa Thích Tâm Hải, Tổng Biên tập Báo Giác Ngộ; PGS.TS Đoàn Lê Giang, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nghiên cứu giảng dạy văn học TP.HCM; cùng các diễn giả uy tín trong lĩnh vực văn học, như PGS.TS Phan Mạnh Hùng, PGS.TS Nguyễn Công Lý, PGS.TS Đoàn Thị Thu Vân, PGS.TS Lê Quang Trường, Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc, Nhà báo Vu Gia... cùng nhiều chuyên gia khác.
Buổi họp mặt được tổ chức với mục đích tạo không gian giao lưu, trao đổi về những xu hướng mới trong nghiên cứu và giảng dạy văn học, cũng như thảo luận về vai trò của văn học trong đời sống hiện đại.
Bác sĩ Đồ Hồng Ngọc chia sẻ tại buổi họp mặt
Những nội dung được trình bày đã chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn trong giảng dạy, mở ra nhiều góc nhìn sâu sắc về cách tiếp cận, giảng dạy văn học trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số. Giá trị học thuật cũng như tính ứng dụng của những nội dung trao đổi này đã được đánh giá cao, mang lại những đóng góp thiết thực cho công tác giảng dạy và nghiên cứu văn học.
"Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học TP.HCM là nơi quy tụ các nhà nghiên cứu, giảng dạy văn chương đến nay đã hoạt động 17 năm, là một dấu ấn quan trọng. Buổi họp mặt đầu xuân không chỉ là dịp để các thành viên trong hội gặp gỡ, giao lưu mà còn mang đậm tinh thần văn hóa, tư tưởng và tri thức.", Hoà thượng Thích Giác Toàn chia sẻ tại buổi họp mặt.
Hoà thượng Thích Giác Toàn phát biểu
Dịp này, Hòa thượng Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học VN đã ngỏ lời mời các vị nhân sĩ, tri thức viết tham luận để đóng góp cho các hội thảo diễn ra trong dịp Đại lễ Vesak Liên Hiệp Quốc, được tổ chức tại TP.HCM vào tháng 5-2025.
Hòa thượng cũng có lời chúc lành đầu năm mới và tặng bài thơ Như rằng thiên thu đến các giáo sư, giảng viên, nhà văn, diễn giả hiện diện.
Khép lại buổi họp mặt, các vị nhân sĩ trí thức theo sự hướng dẫn của chư tôn đức thắp hương, lễ Phật đầu xuân Ất Tỵ.
NHƯ RẰNG THIÊN THU
* Kính tặng quý Giáo sư, quý Thầy, Cô Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học TP.HCM
Chúc mừng văn học quê hương
Hội nghiên cứu mãi sáng gương rạng ngời
Và giảng dạy đẹp tình người
Văn học cổ điển xinh tươi ba miền
Thành phố, tỉnh - huyện… thắm duyên
Hồ Chí Minh khởi xướng tuyên sử vàng
Tròn ba mươi bảy (37) năm rỡ ràng
Mùa xuân hạnh phúc... Như rằng thiên thu
Tưởng niệm công đức trượng phu
Nhị vị sáng lập điều nhu buổi đầu
Giáo sư kết nối tâm giao
Tiền nhiệm nung nấu mật đào Rồng Tiên
Hoàng Như Mai - Ánh Xuân Hiền
Trần Hữu Tá - tỏa lực truyền tông phong
Nhẹ nhàng âm điệu thanh trong
An vui lạc cảnh Tiên Rồng Hùng Vương
Cõi tịnh hằng hữu cát tường
Tái sanh hiện thể mười phương ta bà
Nhàn cảnh chữ “S” sơn hà
Phát huy cảm xúc ngân nga Quốc hồn
Phụng sự Quốc túy ngữ ngôn
Truyền thống trí - dũng, bi hùng ngàn năm
Văn học ý tưởng thậm thâm
Việt nam quê mẹ hương trầm vang xa
Nhuận rạng phúc báu Ông Cha
Lạc Hồng - Lạc Việt chan hòa long lanh…
Pháp viện Minh Đăng Quang, Xuân Ất Tỵ - 2025
Trần Quê Hương
Một số hình ảnh được ghi nhận:
Buổi họp mặt là một sự kiện ý nghĩa, thể hiện sự gắn bó giữa văn học và Phật giáo, giữa tri thức và tâm linh
Bước sang thế kỷ XX, đối với Việt Nam không chỉ bước qua một cột mốc thời gian, đi thêm một quãng đường lịch sử mà còn là rẽ sang một con đường khác trong lịch sử phát triển. Nếu từ thế kỷ XIX trở về trước, Việt Nam và các nước láng giềng Đông Á sống thành một vùng văn hóa độc lập, xa lạ với thế giới, thì từ đây, nhiều mối liên hệ thắt chặt nó với thế giới, bắt nó hòa vào cuộc sống chung, đưa nó ra nhập quĩ đạo chung của sự vận động lịch sử cả thế giới. Sự thay đổi từ trung cổ sang cận hiện đại, ở đây đồng thời có nội dung thay đổi từ truyền thống văn hóa này sang truyền thống văn hóa khác, từ nên văn hóa có vùng gốc Hán đến truyền thống văn hóa Châu Âu, có nguồn gốc Hy lạp, với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản chiếm vị trí chi phối cả văn hóa thế giới cận hiện đại. Trong lịch sử Việt Nam, sự thay đổi lần này là sự thay đổi rất sâu sắc, có lẽ cũng tương đương với bước chuyển từ nền văn hóa bản địa mà tiếp nhận Phật giáo, từ nền văn hóa Phật giáo mà tiếp nhận Nho giáo xảy ra từ trước. Mỗi lần thay đổi như vậy, không phải cái mới thay thế cái cũ, không phải hai cái cộng lại, mà thực chất thực chất là một quá trình dài nhào nặn cái cũ với cái mới để thành một sản phẩm khác, thay đổi cốt cách của cái đã thành truyền thống dân tộc. Điiều kiện xảy ra sự thay đổi là việc nước ta mất độc lập, trở thành thuộc địa của thực dân Pháp. Mong muốn xúc tiến sự thay đổi là thực dân Pháp trong tay có chính quyền, nhà trường, báo chí,… và nhằm mục đích rõ ràng là làm cho thuộc quốc đoạn tuyệt với văn hóa dân tộc, ly khai với ảnh hưởng của Trung Quốc, trở thành nô lệ, sùng bái văn hóa Phương tây. Thế nhưng thay đổi như vậy cũng là một tất yếu trong hoàn cảnh thế giới cận đại. Bên cạnh con đường Âu hóa theo thực dân, còn có con đường Âu hóa của các nhà Nho yêu nước. Trong phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục, chính các nhà Nho yêu nước cũng đã vận động cải cách văn hóa, chủ động giải quyết vấn đề tiếp nhận văn hóa Châu Âu để tự cường, giành độc lập và hiện đại hóa đất nước.
Sáng ngày 10.01.2026, tại Hội trường Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật TP.HCM, Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học TP.HCM đã long trọng tổ chức Đại hội lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030. Sự kiện đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc kiện toàn tổ chức và định hướng phát triển hoạt động học thuật, giảng dạy văn chương tại thành phố trong giai đoạn mới.
Đến tham dự Đại hội có sự hiện diện của GS.TS Nguyễn Văn Phước – Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP.HCM, cùng đại diện Hội Ngôn ngữ học và Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM. Phát biểu tại đại hội, ông Nguyễn Văn Phước đã nhấn mạnh vai trò của Hội trong việc hỗ trợ, định hướng quá trình giảng dạy môn Ngữ Văn trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, cũng như ghi nhận những đóng góp của Hội và mong muốn Hội sẽ ngày càng phát huy được vai trò của mình trong giai đoạn mới với nhiều thay đổi và thách thức.
Tại đại hội, PGS.TS Nguyễn Thành Thi đã trình bày báo cáo tổng kết các hoạt động trong giai đoạn 2023-2025. Tiếp đó, các đại biểu đã cùng thảo luận và thông qua phương hướng hoạt động nhiệm kỳ I (2025-2030) với mục tiêu gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu chuyên sâu và thực tiễn giảng dạy. Phiên thảo luận diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến tâm huyết: Nhà báo Vu Gia nhấn mạnh việc hỗ trợ giáo viên phổ thông nâng cao năng lực nghiên cứu; PGS.TS Đoàn Lê Giang đề xuất thành lập các chi hội để chủ động triển khai hoạt động; trong khi đó, đại diện các trường phổ thông mong muốn mở rộng phạm vi đọc và nghiên cứu cho học sinh ngoài sách giáo khoa.
Bên cạnh chuyên môn, Đại hội cũng chú trọng đến tính bền vững của Hội thông qua việc biểu quyết thông qua sửa đổi điều lệ và nhất trí 100% việc thu hội phí để gây quỹ xuất bản các ấn phẩm, công trình nghiên cứu. Đặc biệt, ông Trần Minh Hường (NXB Giáo dục) cam kết sẽ hỗ trợ Hội trong việc xuất bản các công trình nghiên cứu gắn với nội dung giáo dục địa phương.
Về công tác nhân sự, Đại hội đã bầu ra Ban Chấp hành nhiệm kỳ I gồm 25 thành viên đại diện cho các cơ sở giáo dục, đại học và các tổ chức tôn giáo trên địa bàn thành phố. Đồng thời, Ban Thanh tra hội gồm 3 thành viên cũng được kiện toàn để đảm bảo hoạt động minh bạch.
Đại hội kết thúc vào lúc 11 giờ 30 cùng ngày sau khi thông qua Nghị quyết với sự đồng thuận tuyệt đối của tất cả đại biểu tham dự. Thành công của Đại hội hứa hẹn sẽ tạo ra luồng sinh khí mới cho cộng đồng nghiên cứu và giảng dạy văn học tại TP.HCM trong nhiệm kỳ tới.
Ngày Trịnh Công Sơn ra đi, khi chiếc xe tang rời con hẻm 47 (đường Phạm Ngọc Thạch, Quận 1, TP HCM), nhiều người đưa tiễn còn nấn ná thu nhặt những bông hoa trên những vòng hoa để lại bên đường. Cùng với độ lùi của thời gian, người ta càng nhận ra cái di sản mà người nhạc sĩ để lại lớn hơn rất nhiều so với những gì đã hình dung cũng như càng cảm thấy sự hiện diện tròn đầy của ông trong đời sống này.
Thông tin Đại học Quốc gia TP.HCM đề xuất miễn học phí, cấp học bổng cho sinh viên, học viên sau đại học theo học các ngành khoa học cơ bản đã thu hút sự quan tâm và ủng hộ.
Sinh viên khoa văn học Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM) đến tham quan tòa soạn báo Tuổi Trẻ chiều 3-4 - Ảnh: TRẦN TIẾN DŨNG
Nhiều ý kiến cho rằng chính sách này sẽ là cơ hội thúc đẩy phát triển các ngành khoa học cơ bản.
* PGS.TS Đoàn Lê Giang (nguyên trưởng khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐH Quốc gia TP.HCM):
Khuyến khích bằng học bổng cho sinh viên
ĐH Quốc gia TP.HCM đề xuất miễn học phí, cấp học bổng cho sinh viên theo học các ngành khoa học cơ bản là tin vui lớn đối với nhiều học sinh, sinh viên và những người hoạt động trong các ngành giáo dục, văn hóa, truyền thông.
Ý tưởng ấy hòa điệu với lời nhắc nhở của Thủ tướng Phạm Minh Chính về việc hai ĐH quốc gia (Hà Nội và TP.HCM) phải chú ý đến khoa học cơ bản, cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, khi ông đến thăm ĐH Quốc gia Hà Nội.
Khoa học cơ bản là các ngành nghiên cứu lý thuyết, hơi xa những mục tiêu thực dụng. Nhưng các khoa học này là hết sức cần thiết. Nó không cần nhiều người học nhưng cần những người thông minh, chịu khó và có tình yêu nghiên cứu khám phá theo học. Đó là toán, vật lý, hóa học, văn học, lịch sử, triết học, địa lý, địa chất, vật lý địa cầu, thiên văn học, hải dương học, khảo cổ, ngôn ngữ học, Hán Nôm...
Thường chỉ những ĐH đẳng cấp cao (ĐH nghiên cứu) mới đào tạo khoa học cơ bản. Nhưng thực tế hiện nay tuyển sinh các ngành khoa học cơ bản rất khó vì đầu ra khá hẹp.
Từ góc nhìn của người giảng dạy một trong những ngành khoa học cơ bản ở Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM) chúng tôi mong ước chính sách này không nên quay trở lại thời ĐH bao cấp "miễn học phí", rồi bù vào đó là ngân sách nhà nước cấp phát một cách eo hẹp mà dùng chế độ học bổng.
Tùy ngành, tùy nhu cầu xã hội về ngành ấy mà khuyến khích bằng học bổng cho sinh viên: 1- Có loại học bổng cao, đủ cho sinh viên đóng học phí, trả tiền sinh hoạt và mua tài liệu sách vở…; 2- Có loại học bổng toàn phần bằng học phí, sinh viên chỉ lo các khoản còn lại; 3- Có loại học bổng bán phần, hay 30%, 20% - tùy nhà trường quyết định dựa vào học lực của sinh viên khi tuyển sinh. Như vậy có những ngành 100% được học bổng, có những ngành ít hơn.
Đối với học viên cao học cũng tương tự, còn nghiên cứu sinh thì cố gắng dành tỉ lệ cao học bổng, học bổng với mức cao để họ có thể toàn tâm toàn ý cho học tập, nghiên cứu mà không phải lo đến học phí và sinh hoạt. Hiện nay cũng có học bổng cho nghiên cứu nhưng quá ít và quá thấp.
* TS Trần Thanh Long (phó hiệu trưởng Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM):
Cần quan tâm đến xã hội hóa
Miễn học phí cho sinh viên các ngành khoa học cơ bản có thể là một giải pháp để khuyến khích sự phát triển của các ngành này nhưng cũng cần xem xét các yếu tố khác để đạt được hiệu quả tốt nhất.
Theo đó, Nhà nước cần có chính sách đầu tư đặc biệt cho các trường đào tạo các ngành khoa học cơ bản, hỗ trợ người học. Từ đó các trường sẽ cung cấp học bổng và hỗ trợ tài chính cho sinh viên tài năng và có nhu cầu. Đầu tư cho cơ sở vật chất và thiết bị hiện đại để hỗ trợ nghiên cứu và đào tạo.
Cần quan tâm đến xã hội hóa và thu hút từ nguồn lực của doanh nghiệp khi triển khai nghiên cứu khoa học cơ bản. Bên cạnh đó, các trường cần tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để tạo ra cơ hội thực tập, nghiên cứu và việc làm cho sinh viên.
* PGS.TS Nguyễn Tuyết Phương (trưởng khoa khoa học liên ngành Trường ĐH Khoa học tự nhiên, ĐH Quốc gia TP.HCM):
Giúp người học yên tâm
Tôi hoàn toàn ủng hộ việc miễn học phí cho sinh viên ngành khoa học cơ bản trong chương trình đào tạo tài năng. Điều này sẽ giúp tất cả người học ở bậc ĐH và sau ĐH (thạc sĩ và tiến sĩ) các ngành khoa học cơ bản được miễn học phí, tạo điều kiện thuận lợi cho họ tập trung vào việc học và nghiên cứu. Hiện nay nhiều nước trên thế giới đã áp dụng chính sách này để đầu tư phát triển cho các ngành khoa học cơ bản.
Theo đó, các trường ĐH sẽ cấp học bổng cho người học sau ĐH, giúp họ không chỉ được miễn học phí mà còn nhận được tiền học bổng để trang trải cho các chi phí ăn ở, chi tiêu hằng tháng. Chính sách này sẽ giúp người học yên tâm đầu tư cho việc học và nghiên cứu khoa học, từ đó tạo ra các tài năng trong lĩnh vực khoa học cơ bản.
Thực tế cho thấy nhiều học viên ở Việt Nam hiện nay phải vừa đi học vừa đi làm để trang trải kinh phí và cuộc sống, dẫn đến việc họ không thể tập trung vào việc học và nghiên cứu, ảnh hưởng đến chất lượng.
Để đạt được các kết quả nghiên cứu mới, tiên tiến và thúc đẩy các ngành khoa học, Việt Nam cần có một chương trình tương tự, đặc biệt là ở bậc sau ĐH. Vì vậy cần có các chính sách hỗ trợ về mặt kinh phí để giúp các ngành khoa học phát triển. Tôi cũng nhận thấy rằng các trường ĐH cần đóng vai trò dẫn dắt và định hướng xã hội. Như ĐH Harvard (Mỹ) đã từng nói: "Các trường ĐH phải đóng vai trò dẫn dắt xã hội".
Điều này có nghĩa là sự phát triển của các trường ĐH phải đóng vai trò dẫn dắt và định hướng. Do đó các trường phải dẫn dắt và định hướng xã hội, hướng dẫn học sinh trong việc chọn lựa các ngành học cho tương lai. Chỉ như vậy chúng ta mới hy vọng nguồn nhân lực của Việt Nam sẽ tập trung phát triển các lĩnh vực khoa học, từ đó đẩy mạnh các mũi nhọn về khoa học và công nghệ trong tương lai ở Việt Nam.
* Ngô Lê Ngọc Ánh (sinh viên khóa 22 chuyên ngành kinh tế học Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM):
Cái nhìn khác với các ngành khoa học cơ bản
Thực tế hiện nay hầu hết các bạn học sinh đều chọn các ngành "hot" khoa học máy tính, thương mại điện tử, y khoa… Bản thân tôi lúc chọn ngành học này cũng rất phân vân vì các yếu tố như học phí, cơ hội việc làm của mình sau này.
Tôi mong muốn sinh viên học các ngành khoa học cơ bản trong thời gian tới sẽ được hưởng các chính sách như miễn học phí, tăng học bổng, hỗ trợ nghiên cứu khoa học và đặc biệt việc làm sau khi ra trường... Nếu có chính sách này học sinh sẽ an tâm theo đuổi ngành học mình yêu thích và có cái nhìn khác với các ngành khoa học cơ bản.
Khai bút” là một phần không thể thiếu trong Ngày hội truyền thống Hán Nôm, chủ đề ý nghĩa của Ngày hội năm nay được PGS-TS Lê Quang Trường cùng TS Nguyễn Văn Hoài thể hiện trên tấm liễn trao lại cho tân sinh viên ngành Hán Nôm.
Thầy Nguyễn Ngọc Quận khi là sinh viên năm thứ 3 (hàng sau, thứ 2 từ trái sang) cùng bạn học khóa 1975-1979, chuyên ngành Hán Nôm của Đại học Tổng hợp TP HCM. (Ảnh do nhân vật cung cấp)
PGS.TS Phan Mạnh Hùng, Phó Trưởng khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tặng bộ sách "Về văn hóa, văn học, lịch sử Việt Nam và Đông phương" đến Hòa thượng Thích Giác Toàn
